Restauratie Westfries Museum: een puzzel van tijdslagen

Hoe restaureer je een monument dat eigenlijk uit negen panden bestaat, eeuwen aan bouwgeschiedenis in zich draagt en tijdens de restauratie nieuwe geheimen prijsgeeft? De vernieuwing van het Westfries Museum in Hoorn is een complexe operatie. Tegelijkertijd moet het museum straks toegankelijker, duurzamer en klaar voor de toekomst zijn, zonder de historische sensatie te verliezen. Amanda Vollenweider, directeur van het museum en Boudewijn van Langen van TPAHG Architecten vertellen over de zoektocht naar het maken van de juiste keuzes achter de schermen.

Wie het Westfries Museum kent, kent ook de ervaring van het gebouw: kamers die in elkaar overlopen, onverwachte doorgangen, hoogteverschillen en een opeenvolging van historische ruimtes. Juist die ruimtelijke wirwar is onderdeel van de aantrekkingskracht. Maar achter die historische gelaagdheid schuilt ook een ingewikkelde bouwkundige werkelijkheid.

“Het zijn eigenlijk negen panden,” vertelt bouwhistoricus Boudewijn van Langen. Drie adressen, maar daarbinnen een veelvoud aan bouwperioden, bouwstijlen en constructieve ingrepen. De gebouwen zijn in de loop van de tijd steeds verder met elkaar verbonden geraakt. Daardoor zijn ook de problemen met de fundering complex. Verschillende bouwdelen hebben verschillende aanlegdieptes en reageren niet overal hetzelfde. Dat leidde in de loop der jaren tot spanningen en opvallende scheurpatronen. Van Langen is daarom al sinds 2009 bij de restauratie betrokken en vanaf 2011 werden metingen uitgevoerd om de bewegingen van het complex nauwkeurig in beeld te brengen.

Maar de aanleiding voor de huidige operatie was breder dan alleen de technische staat. Het museum wilde tegelijkertijd een grote stap zetten op het gebied van toegankelijkheid, veiligheid en publieksvoorzieningen. Een eerdere zoektocht naar een lift in het monumentale casco liet zien dat zo’n ingreep te veel impact zou hebben. Er moest dus een oplossing worden gevonden die het gebouw niet aantast, maar wel geschikt maakt voor het museum van vandaag.

Dat maakte de situatie ingewikkeld. De gebruikers waren verantwoordelijk voor een deel van het onderhoud, maar dat was in de loop der jaren onvoldoende gebeurd. Er waren lekkages en ook het interieur verkeerde op onderdelen in slechte staat. Van Langen werd betrokken bij het overleg tussen de gebruikers en de gemeente. “Toen heb ik een soort mediatorrol vervuld tussen Rozenkruisers en gemeente om er wel één totaalplan van te maken”, legt Van Langen uit.

In 2012 werd het pand al gerestaureerd, maar de gebruikers waren toen nog niet vertrokken. Daardoor kon het interieur en het funderingsherstel nog niet worden aangepakt. Er werden noodreparaties uitgevoerd als onderdeel van een langere aanpak. Toen duidelijk werd dat de gebruikers uiteindelijk zouden vertrekken, ontstond de mogelijkheid om het pand aan het museum toe te delen. Daarmee veranderde de betekenis van het gebouw. Het werd niet simpelweg een extra vierkante meter voor het museum, maar een belangrijk onderdeel van de nieuwe opzet. De educatiefunctie van het Westfries Museum, die jarenlang elders in Hoorn was gehuisvest, kon nu onderdeel worden van één integraal plan. En juist daar bleek opnieuw hoe weinig een restauratie van dit monument zich laat voorspellen.

Het nieuwe museumdeel blijkt ook een bijzonder historisch interieur te bevatten. Tijdens het ontmantelen werden stucplafonds aangetroffen waarvan het bestaan niet eerder bekend was. Ze bleken nog aanwezig en kunnen nu worden gerestaureerd. Dat verandert ook de toekomstige functie van het pand. De begane grond wordt deels een openbaar toegankelijk publieksgebied, met ruimte voor horeca en mogelijk lezingen. Zo ontstaat een hedendaagse publieksfunctie in een historisch interieur. Het is kenmerkend voor de manier waarop in het project met het gebouw wordt omgegaan. Niet alles wordt teruggebracht naar een verondersteld verleden. De vraag is steeds: wat vertelt het gebouw zelf en hoe kan dat verhaal onderdeel worden van de toekomst?

Dat betekent soms dat onderdelen tijdelijk volledig uit elkaar moeten worden gehaald. Vloerdelen, panelen, lambriseringen, kastenwanden en andere interieurelementen worden gedemonteerd, genummerd en opgeslagen om later weer op hun oorspronkelijke plek terug te keren. “Dat is bijna een apart project,” zegt Van Langen.

Die zorgvuldigheid heeft ook een praktisch doel. Het museum wil zo kort mogelijk gesloten zijn. Daarom werd al vroeg begonnen met het voorbereiden en ontmantelen van onderdelen, zodat het daadwerkelijke restauratieproces zo efficiënt mogelijk kon verlopen.

Dat betekent onder meer betere toegankelijkheid. Vrijwel het hele vernieuwde museum wordt straks rolstoeltoegankelijk; alleen de kelder en zolder blijven daarvan uitgezonderd.

De oplossing daarvoor moest opnieuw uit de bestaande structuur van het complex komen. In plaats van ingrepen die grote gevolgen zouden hebben voor het monumentale casco, is gezocht naar plekken waar nieuwe voorzieningen logisch konden worden ingepast. Zo ontstaat achter de samengevoegde historische panden ook een meer eigentijdse toevoeging.

Het resultaat moet straks nauwelijks voelen als een museum dat historische waarden heeft moeten opofferen voor moderne voorzieningen. Juist de combinatie is het doel.

“Als we dit nu gaan doen, dan moeten we ook de huidige eisen van een museumbezoeker meenemen in deze verbouwplannen.”

– Amanda Vollenweider, directeur Westfries Museum

Wie zo’n eeuwenoud gebouw openlegt, weet dat er verrassingen zullen komen. Tijdens de werkzaamheden werd de fundering van een van de oudste stenen huizen van Hoorn aangetroffen. De ontdekking was zo bijzonder dat werd besloten de fundering zichtbaar en toegankelijk te maken voor het publiek. De resten zijn in stukken uit de grond gehaald en worden, zodra de nieuwe keldervloer gereed is, één op één teruggeplaatst op de plek waar ze zijn gevonden.

Ook andere archeologische vondsten krijgen een plaats in de nieuwe vaste presentatie. Voor Vollenweider is dat een van de mooiste onverwachte opbrengsten van de restauratie: “We hebben eigenlijk een soort van nieuwe historische sensatie bijgekregen zonder dat we het wisten.”

Daarmee wordt de verbouwing zelf onderdeel van het verhaal van het museum. Wat tijdens de restauratie wordt ontdekt, vertelt iets over de geschiedenis van de plek én over de manier waarop die geschiedenis door de eeuwen heen is veranderd. Bouwhistorie en archeologie trekken daarbij samen op. Tijdens de ontmanteling wordt de bouwhistorie nauwkeurig vastgelegd. Archeologen en bouwhistorici wisselen voortdurend informatie uit. Nieuwe scans en vondsten kunnen elkaar aanvullen en helpen om historische onderdelen weer op de juiste plek te begrijpen.

Dat leidt soms tot stevige discussies. Over de waardering van een wand. Over de vraag welke historische laag behouden moet blijven. Over wat er mag veranderen om het gebouw toegankelijk en bruikbaar te maken.

Het plan is daarvoor meerdere malen aangepast. Ook de plaatselijke monumentencommissie heeft het plan herhaaldelijk besproken.
Dat kost tijd, maar volgens Van Langen is die uitwisseling juist noodzakelijk. “We hebben het echt heel goed aan de voorkant uitgekristalliseerd met elkaar, het hele team.”

Voor Vollenweider is die samenwerking essentieel: wat heeft het museum nodig, wat vraagt het gebouw en hoe breng je die twee bij elkaar? Niet door het ene belang ondergeschikt te maken aan het andere, maar door steeds opnieuw te zoeken naar een oplossing die beide recht doet.

Daarmee komt de kern van het project in beeld. Het Westfries Museum wordt niet alleen gerestaureerd om er straks weer een collectie in te kunnen tonen. De gebouwen zelf vertellen een verhaal.

“Het museumgebouw en de gebouwen op zich zijn eigenlijk een museumobject”, aldus Vollenweider. Dat maakt de opgave anders dan een gewone verbouwing. Iedere ingreep raakt niet alleen de functionaliteit van het museum, maar ook de historische betekenis van de plek. Tegelijkertijd kan juist een ingreep nieuwe kennis opleveren, zoals de archeologische vondsten en de onverwachte historische interieuronderdelen laten zien.

Het is die combinatie die volgens Vollenweider de restauratie bijzonder maakt. Niet alleen de technische ingewikkeldheid van de negen aaneengegroeide panden, maar de manier waarop die ingewikkeldheid wordt ingezet om een nieuw museum te maken zonder de historische ervaring kwijt te raken.

“De uitdaging zit in de complexiteit van de ooit organisch aaneengeschakelde gebouwen. We voegen daar de faciliteiten van een modern museum aan toe, terwijl we de historische gelaagdheid en beleving van het complex willen behouden.”

– bouwhistoricus Boudewijn de Langen, TPAHG Architecten

Dat is ook de reden waarom het project is genomineerd voor de Meesterrestauratie. De restauratie vraagt om voortdurend balanceren tussen behoud en verandering, tussen collectie en gebouw, tussen archeologie en presentatie, tussen historische waarden en hedendaags gebruik.

En misschien is dat wel de meest bijzondere uitkomst: het museum wordt vernieuwd, maar het gebouw blijft zichzelf onthullen.
Want wie straks door de vernieuwde ruimtes loopt, ziet niet alleen de collectie van het Westfries Museum. Ook de muren, vloeren, plafonds, funderingen en onverwachte ontdekkingen vertellen hun eigen verhaal.

Dat het museum straks weer opengaat, betekent niet dat alle sporen van de restauratie verdwenen zullen zijn. Integendeel. De ambitie is juist om zichtbaar te maken wat het gebouw door de eeuwen heen is geweest. Daarmee komt de kern van de restauratie terug bij het uitgangspunt waarmee Amanda Vollenweider en Boudewijn van Langen het gesprek begonnen: het gebouw zelf is onderdeel van het museumverhaal.

Het Westfries Museum is genomineerd voor de Meesterrestauratie 2027, de NMo-eretitel voor een restauratieproject waarin vakmanschap, samenwerking en de omgang met monumentale waarden centraal staan.