Hoe geef je een eeuwenoud, gelaagd monument een nieuwe toekomst als museum, zonder de geschiedenis uit te wissen? Voor architect Janneke Bierman van BiermanHenket draait de restauratie en vernieuwing van Museum Prinsenhof in Delft om precies die balans. ‘We willen het gebouw weer laten stralen in zijn prachtige monumentaliteit, maar het tegelijkertijd toegankelijker, duurzamer en beter bruikbaar maken.’ En precies dat heeft dit project een nominatie voor de eretitel Meesterrestauratie 2027 opgeleverd.
Het Prinsenhof is geen gebouw met één geschiedenis. Het complex bestaat uit verschillende tijdlagen, van het middeleeuwse Sint-Agathaklooster tot het Hof van Willem van Oranje en de verbouwing tot museum in de jaren veertig van de twintigste eeuw. Juist die gelaagdheid vormde een belangrijk uitgangspunt voor het ontwerp.
‘We hebben heel goed gekeken naar de historie van het complex en naar alle tijdlagen die daarin aanwezig zijn’, vertelt Janneke Bierman, architect en directeur van BiermanHenket. ‘Uiteindelijk hebben we ervoor gekozen om onze ingrepen vooral te concentreren in de twintigste-eeuwse laag. De oudere lagen wilden we zoveel mogelijk ongemoeid laten.’
Dat betekent niet dat het nieuwe ontwerp zich letterlijk aan het verleden ondergeschikt maakt. Nieuwe architectuur mag eigentijds zijn, vindt Bierman, zolang die zich zorgvuldig voegt naar wat er al is.
‘We proberen voort te bouwen in harmonie met de andere tijdlagen. De nieuwe architectuur is wel degelijk eigentijds, maar sluit zoveel mogelijk aan bij het bestaande.’
– Janneke Bierman, directeur BiermanHenket

Onderzoek als onderdeel van het ontwerp
Tijdens de restauratie blijkt steeds opnieuw hoe belangrijk het is om ruimte te laten voor nieuwe inzichten. Voorafgaand aan de werkzaamheden is uitgebreid bouwhistorisch onderzoek gedaan. Ook tijdens het ontwerp en de uitvoering wordt voortdurend verder onderzocht. ‘Als je preciezer gaat kijken naar waar en hoe je wilt ingrijpen, kom je steeds tot nieuwe inzichten’, zegt Bierman. Ook archeologisch onderzoek speelt een rol. De gemeente Delft is daarbij nauw betrokken‘.
Dat vraagt om een ontwerp dat niet volledig dichtgetimmerd is. ‘We hebben een technisch ontwerp gemaakt, maar laten ruimte voor voortschrijdend inzicht. We doen eerst proefrestauraties en kijken vervolgens met elkaar wat de beste oplossing is. Het gaat heel behoedzaam.’
Die manier van werken vraagt veel van alle betrokken partijen. Gemeente Delft is opdrachtgever, Museum Prinsenhof Delft de gebruiker en ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is nauw betrokken. Daarnaast werken architect, adviseurs en aannemer intensief samen.
‘Je moet echt op basis van argumenten stappen verder komen. We hebben veel tijd gestoken in het voortraject om iedereen dezelfde kant op te krijgen.’ Volgens Bierman is juist die samenwerking een van de bijzondere aspecten van het project. ‘Iedereen moet flexibel en open in het proces zitten.’
Toegankelijk zonder de geschiedenis glad te strijken
Een van de grootste ontwerpuitdagingen is het toegankelijk maken van het complex. Op de begane grond zijn meer dan dertig verschillende vloerniveaus. Die zijn niet simpelweg geëgaliseerd. ‘Dat is een van de meest complexe opgaven die we hebben gehad’, zegt Bierman. ‘We trekken een aantal vloeren bij elkaar, maar gebruiken ook kleine hellingbanen. Waar dat niet kan, komen er heffers. Eén heffer bedient zelfs drie verschillende niveaus.’
Het doel is om een groot deel van het complex integraal toegankelijk te maken, zonder de historische gelaagdheid van het gebouw te verliezen. ‘Je wilt niet alle niveaus straktrekken, want die zijn onderdeel van de geschiedenis. Er zijn steeds stukjes bijgebouwd en die hadden hun eigen vloerniveau. Het is zoeken naar de balans tussen overal kunnen komen en tegelijkertijd de geschiedenis laten spreken.’

Ook de entree verandert ingrijpend. De nieuwe entree komt aan de zijde van de Prinsentuin. Daarmee wordt niet alleen een praktische oplossing gevonden voor de toegankelijkheid; de tuin wordt ook nadrukkelijk onderdeel van de museumervaring.
‘Je komt centraal in het museum binnen en van daaruit kun je verschillende kanten op. De bezoekersvoorzieningen kunnen daar mooi worden georganiseerd en de museale routes kunnen er goed starten.’
De entree zelf krijgt bovendien een eigentijds accent: nieuw keramiek, gemaakt met 3D-geprinte technieken, wordt geplaatst in een bestaande historische opening. Het ontwerp wordt samen met Studio ontwikkelt en verwijst naar Delft als stad van keramiek. Zo komen oude ambacht en nieuwe techniek bij elkaar.
Het gebouw weer openen naar de stad
Niet alleen de entree wordt aangepakt. Op verschillende plekken worden luiken geopend die in de loop der tijd waren gesloten. Daardoor komt er meer contact tussen het museum en de stad. ‘Je had eigenlijk geen contact met buiten’, vertelt Bierman. ‘Door op meerdere plekken de luiken te openen, kun je je zo beter oriënteren.’
Dat klinkt eenvoudig, maar ook hier is de ingreep technisch en museaal complex. Daglicht kan immers gevolgen hebben voor kunstwerken en tentoonstellingen. Daarom is nauwkeurig gekeken waar licht kan worden toegelaten, hoeveel wandoppervlak nodig is en welke lichtwering nodig is.
‘Je kunt de luiken niet zomaar openzetten. Je moet bijvoorbeeld kijken welke folies je op het glas toepast en welke lichtwering nodig is. Zo’n museumopgave in een monument is ook een technische opgave. Je moet heel veel oplossen en dat wil je zo onopvallend mogelijk doen.’
Duurzamer, maar met respect voor het monument
Ook verduurzaming is onderdeel van de opgave. Per bouwdeel is onderzocht wat mogelijk is. Omdat het Prinsenhof als museum een stabiel binnenklimaat nodig heeft, is een goede gebouwschil extra belangrijk. Zo worden bestaande ramen op veel plekken behouden en voorzien van achterzet-ramen. Daken kunnen worden geïsoleerd en ook op andere plekken wordt gezocht naar mogelijkheden om de energieprestatie te verbeteren. Volgens Bierman kan het gebouw uiteindelijk aanzienlijk duurzamer worden.
Tegelijkertijd bleek juist de combinatie van verduurzaming en monumentenzorg soms ingewikkeld. ‘We wilden de wanden eigenlijk het liefst helemaal niet isoleren. Maar om een stabiel klimaat te krijgen, moesten we toch een klein beetje isoleren.’ Daarbij stuitte het ontwerpteam op historische balken en sleutelstukken die zichtbaar moesten blijven. ‘Dat is een hele puzzel. Je moet eromheen werken en heel precies kijken of een ingreep het monument nog recht doet.’ Proefstukken en verschillende materialen hielpen om tot oplossingen te komen. ‘Creëren van een stabiel museaal klimaat in een eeuwenoud monument is geen sinecure.’

Hergebruik waar het kan
Ook bij de ingrepen zelf wordt nadrukkelijk gekeken naar hergebruik. Een twintigste-eeuwse verbindingsgang wordt afgebroken en opnieuw opgebouwd. De bestaande gang voldeed niet goed aan de eisen voor toegankelijkheid, maar bevat waardevolle materialen.
‘We hebben geprobeerd zoveel mogelijk van dat gangetje te demonteren. Er komt bijvoorbeeld mooi hout uit en ook metselwerk dat we opnieuw proberen te gebruiken. We hebben ons nadrukkelijk de opgave gesteld om uitkomend materiaal zoveel mogelijk opnieuw te gebruiken.’
De nieuwe verbinding maakt tegelijkertijd ruimte voor andere functies, waaronder het café aan de tuin. Daarmee worden verschillende ingrepen gecombineerd tot één functionele oplossing.
Van ontwerp naar bouwplaats
Juist op de bouwplaats wordt duidelijk waarom bij restauratie niet alles vooraf valt vast te leggen. Een vloer die in het ontwerp verwijderd en iets hoger teruggeplaatst zou worden, bleek in de praktijk lastig te behouden. Daarom wordt gezocht naar een andere oplossing. ‘Zo zijn we eigenlijk voortdurend aan het kijken. We hebben houvast aan een goed doordacht technisch ontwerp, maar in het werk kijken we steeds of het de slimste manier is en of het net iets beter kan, zodat het monument zo goed mogelijk behouden blijft.’ Dat vraagt ook om een andere manier van samenwerken met de aannemer. Het project werkt met werkpakketten en een vast budget. Binnen die kaders wordt per onderdeel gezocht naar de beste oplossing.
‘We kijken per werkpakket: wat kunnen we hiervoor doen en hoe kunnen we het slimmer doen? Dat gaat echt goed. Iedereen gaat daarin mee.’
Het museum gaat weer stralen
Voor Bierman is het uiteindelijk de combinatie van al die ingrepen die het verschil moet maken. Niet één spectaculaire toevoeging, maar een reeks zorgvuldige keuzes moet ervoor zorgen dat het Prinsenhof straks weer als geheel wordt ervaren.
‘Ik hoop dat bezoekers geraakt worden door de fantastische plek waar ze terechtkomen: de mooie tuin en het gebouw dat straks weer helemaal straalt.’ Maar het gebouw moet ook meer worden dan alleen een decor voor de collectie. De vernieuwde routes, het café aan de tuin, de winkel en andere bezoekersvoorzieningen moeten onderdeel worden van de ervaring.
Op de vraag waar ze zelf het meest naar uitkijkt, noemt Bierman vooral de nieuwe entree en de tuin. ‘Daar ben ik heel benieuwd naar. En naar het hele zorgvuldige restauratieontwerp, zodat het museum in dat oude gebouw weer gaat stralen.’
De opening staat gepland voor het voorjaar van 2028. Tijdens de uitvoering is bovendien nog een extra project toegevoegd: dankzij een particuliere schenking kan ook de Van der Mandelezaal worden opgeknapt. Daarmee krijgt het museum niet alleen een vernieuwd gebouw, maar wordt ook een deel van de oorspronkelijke evenementenfunctie opnieuw versterkt.
Het resultaat is daarmee niet alleen een gerestaureerd monument. Het is een poging om verschillende tijden, functies en gebruikers opnieuw met elkaar te verbinden – zonder dat het gebouw zijn gelaagdheid verliest.
Het begint met een goed verhaal
Hoe zorg je ervoor dat de verhalen van je museum of monument niet alleen worden verteld, maar ook daadwerkelijk mensen bereiken, raken en in beweging brengen? En hoe kunnen data helpen om daarin betere keuzes te maken? Tijdens de bijeenkomst Verhalen met impact, georganiseerd door de aanjagers van het museumnetwerk Marketing & Communicatie van de...Verder lezen→
Welkom bij NMo, Molenstichting SIMAV
Met de toetreding van de Stichting tot Instandhouding van Molens in de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden (SIMAV) verwelkomen we een organisatie die zich al sinds 1956 inzet voor het behoud van een bijzonder stukje Nederlands erfgoed. SIMAV heeft 33 monumentale molens in eigendom in de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden: een indrukwekkende collectie historische water- en...Verder lezen→
Een eiland vol verhalen: hoe Forteiland Pampus impact maakt op haar publiek
Hoe breng je mensen in beweging met de verhalen van jouw erfgoed? Een goed verhaal raakt, verrast en blijft hangen. Maar hoe weet je of je de juiste mensen bereikt? En wat kun je doen om de verbinding met je publiek te versterken? Daarvoor hoef je niet altijd op zoek naar nieuwe verhalen of nieuwe...Verder lezen→
Welkom bij NMo Diergaarde Blijdorp!
Met de toetreding van Diergaarde Blijdorp – Rotterdam Zoo verwelkomen we een organisatie met een bijzondere instandhoudingsopgave. De Rotterdamse diergaarde telt 21 rijksmonumenten. Allen maken deel uit van het samenhangende ontwerp van architect Sybold van Ravesteyn, waarin architectuur, tuinaanleg en dierenverblijven één geheel vormen. Een van de belangrijkste opgaven is de restauratie en toekomstbestendige ontwikkeling...Verder lezen→
Rood en groen erfgoed: hoe breng je twee werelden samen?
Een buitenplaats, fort of landgoed is een ensemble. Huis, bijgebouwen, aanleg, beplanting, water en zichtlijnen vormen samen één ontwerp. Toch werken bouwkundigen en groenbeheerders vaak los van elkaar, en schuift het groen bij restauraties regelmatig pas laat aan. Tijdens NMo Connect Bouwkunde op Landgoed Nyenrode stonden we stil bij de vraag hoe rood en groen...Verder lezen→
Winnaar Open Monumentendag Fotowedstrijd 2026
Van harte gefeliciteerd Tirsa Lemmert. Met haar foto van de Statenzaal in Zwolle is zij de winnaar van de Open Monumentendag Fotowedstrijd 2026. De jury, bestaande uit medewerkers van verschillende erfgoedorganisaties, koos de foto van Tirsa uit bijna 300 inzendingen: “Het kleurrijke beeld heeft veel diepte en nodigt uit om steeds opnieuw te kijken”. Samenspel...Verder lezen→
Stadhuis Gouda: restaureren met oog voor verleden én toekomst
Hoe restaureer je een van de belangrijkste monumenten van Gouda en maak je het tegelijkertijd klaar voor een nieuwe toekomst? Over die vraag spraken we met Anne-Marie Goudzwaard, projectleider, Huib Koudstaal en Andrea Dolfsma van Van Hoogevest Architecten en Arjen Witjes van Nico de Bont. Samen vertellen zij over de keuzes, dilemma’s en verrassingen die...Verder lezen→
Huis te Manpad: restaureren met oog voor historische lagen
Hoe bepaal je bij een restauratie wat je behoudt, wat je herstelt en wat je aanpast aan de eisen van deze tijd? Bij het hoofdgebouw van buitenplaats Huis te Manpad was de keuze voor één tijdlaag als uitgangspunt geen optie. Het huis is, in samenhang met het park, door de eeuwen heen steeds veranderd. Juist...Verder lezen→
Hoe Kasteel de Haar de werelden van groen en gebouwd erfgoed samenbrengt
Een restauratie van de kademuren rond de slotgracht van Kasteel de Haar lijkt op het eerste gezicht een bouwkundige opgave. Maar de muren grenzen aan historische tuinen, waterpartijen en beplanting. Werkzaamheden raken daarmee ook het groene erfgoed. Toch worden gebouwd en groen erfgoed nog niet vanzelfsprekend integraal benaderd. Bij Kasteel de Haar is die samenhang...Verder lezen→
Restauratie Westfries Museum: een puzzel van tijdslagen
Hoe restaureer je een monument dat eigenlijk uit negen panden bestaat, eeuwen aan bouwgeschiedenis in zich draagt en tijdens de restauratie nieuwe geheimen prijsgeeft? De vernieuwing van het Westfries Museum in Hoorn is een complexe operatie. Tegelijkertijd moet het museum straks toegankelijker, duurzamer en klaar voor de toekomst zijn, zonder de historische sensatie te verliezen....Verder lezen→
