Rood en groen erfgoed: hoe breng je twee werelden samen?

Groen erfgoed is een breed begrip. Het gaat om historische tuinen, parken, buitenplaatsen en begraafplaatsen, maar ook om monumentale bomen en ambachten als heggen leggen, leifruit snoeien en maaien met de zeis. Nederland telt zo’n 1.400 groene rijksmonumenten, waaronder ongeveer 550 buitenplaatsen. Daarnaast zijn er veel gemeentelijke groene monumenten, maar die zijn in de landelijke registers nauwelijks in beeld.

Het grote verschil met rood erfgoed is de beplanting. Die groeit, wordt ziek, valt uit en wordt opnieuw geplant. Bij tuinkruiden gebeurt dat elk jaar, bij laanbomen eens in de tachtig jaar. Tegelijk staan op veel complexen tien tot dertig beschermde bouwkundige onderdelen, van landhuis tot tuinvaas. Op die plekken raken rood en groen elkaar. Een oranjerie is bijvoorbeeld alleen geschikt om kuipplanten te laten overwinteren als de constructie en de vochthuishouding kloppen. Door verduurzaming of herbestemming kan dat ongemerkt verloren gaan.

Volgens Van Donkelaar komt het groen bij restauraties te vaak pas aan het eind in beeld. Het klassieke voorbeeld is graafwerk voor nieuwe kabels en leidingen, bijvoorbeeld voor verduurzaming, dwars door lanen. ‘En hoe vaak dat fout gaat? Helaas veel te vaak.’ Dat het ook andersom kan gaan, bleek later in het panelgesprek.

Ze liet ook zien dat groen erfgoed meer is dan de sierwaarde van buitenplaatsen. Rond forten staat militaire beplanting, die als transparante camouflage verborg waar de kanonnen stonden. Die beplanting hoort bij het monument, maar is bij veel forten verdwenen of in verval. Bij Fort Nigtevecht gaat Natuurmonumenten de populieren nu herplanten. ‘Een fort is meer dan alleen de stenen.’

Daarbij is de soortkeuze een dilemma. Teruggaan naar de oorspronkelijke iep kan niet vanwege de iepziekte, en de es heeft last van essentaksterfte. Een andere vraag is hoe lang je oude bomen laat staan. Natuurmonumenten stelt vervanging vaak uit, vanwege de vleermuizen en mossen die in oude bomen leven, en vervangt lanen gefaseerd. De herstelplannen gaan tachtig jaar vooruit en worden elke vijf jaar bijgesteld. Om historische soorten te behouden, wil de organisatie bovendien weer zelf stekken van bestaande bomen in een eigen kwekerij.

Wierper liet zien dat kennis twee kanten op moet gaan. Bij Villa Beukendael in Baarn werd ze gevraagd om mee te denken over de tuin, maar kwam ook uit bij het hek. Op een eerdere restauratietekening was de doorrit breder gemaakt en waren de lampen op de gemetselde poeren verdwenen. Die lampen horen juist bij het beeld van de villa en de tuin, en omdat het een gemeentelijk monument is, komen ze terug. Nu zoekt Wierper stenen bij die passen bij de zeven à acht kleuren in het oorspronkelijke metselwerk. ‘Mensen die in het groen werken, moeten ook kennis van het rood meenemen,’ zei ze. Haar advies: wees niet bang om de opdrachtgever en de gemeente te wijzen op wat waardevol is.

Copier liet zien dat het ook andersom mis kan gaan. Monumentenbezit is vooral een ‘rode’ organisatie, maar pakte de restauratie van de zeventiende-eeuwse aanleg van Trompenburgh aan als groen project. Er werkten zes à zeven specialisten aan, en daardoor vielen de bruggen en leidingen tussen wal en schip. Dat zijn zaken die een rode organisatie normaal goed in beeld heeft. En waar een brug werd verwacht, vond de graafmachine de fundering van een dam. Het brugontwerp moest daarom tijdens de uitvoering worden aangepast. ‘Daarin merk je dat bewustzijn van groen én rood belangrijk is,’ concludeerde Copier.

Bij Kasteel Slangenburg liet hij zien wat er gebeurt als het onderhoud jaren stilligt. De laatste bewoners voegden ooit bijzondere soorten en kuipplanten aan de tuin toe. Hun meubels zijn binnen nog te zien, maar buiten is dat verhaal grotendeels verdwenen. Volgens Copier valt daar al veel terug te winnen met goed regulier onderhoud, zonder meteen een grote restauratie.