Huis te Manpad: restaureren met oog voor historische lagen

Hoe bepaal je bij een restauratie wat je behoudt, wat je herstelt en wat je aanpast aan de eisen van deze tijd? Bij het hoofdgebouw van buitenplaats Huis te Manpad was de keuze voor één tijdlaag als uitgangspunt geen optie. Het huis is, in samenhang met het park, door de eeuwen heen steeds veranderd. Juist die verschillende historische lagen vertellen het verhaal van het huis op de buitenplaats.

Al in 1635 ontstond het voorste deel van Huis te Manpad. Door grote verbouwingen in 1721 en 1767 kreeg het huis grotendeels zijn huidige vorm. Daarna brachten verschillende bewoners nieuwe veranderingen aan. De laatste grote ingrepen dateren uit de jaren vijftig van de twintigste eeuw.

Die gelaagdheid maakte de recente restauratie complex. “Je kunt dit huis eigenlijk niet terugbrengen naar één periode,” zegt architect Thomas Buijs van ATELIERFRONT architectuur en interieur. “Er zijn verschillende belangrijke bouwfasen en die hebben allemaal hun eigen betekenis. Die gelaagdheid is onderdeel van het verhaal van het Manpad.”

Ook ontwerper/bouwkundige Bart Jan Onderwaater van Onderwaater Architecten Ingenieurs benadrukt dat iedere periode iets aan het huis heeft toegevoegd. “Als je alles zou terugbrengen naar één moment, doe je dat verhaal eigenlijk tekort.”

De verduurzaming vroeg om maatwerk. De vraag was hoe moderne techniek en comfort konden worden ingepast zonder de cultuurhistorische kwaliteiten van het huis aan te tasten.

Met onder meer thermografisch onderzoek werd eerst gekeken waar de grootste problemen in de gebouwschil zaten. Vervolgens werd per onderdeel gezocht naar zo onzichtbaar mogelijke oplossingen. Onder de dakpannen werd biobased isolatiemateriaal aangebracht en bij de kozijnen en ramen werd veel aandacht besteed aan kierdichting.

Standaardoplossingen waren daarbij niet geschikt. “Bijna geen enkel raam was hetzelfde,” vertelt Van der Eng. “Daarom hebben we de oplossingen per raam en per kozijn uitgewerkt.”

“Je kunt van zo’n oud gebouw geen nieuwbouwappartement maken. Je moet accepteren dat je in een monument anders met comfort omgaat.”

– Thomas Buijs, ATELIERFRONT architectuur en interieur

Ook verschillende typen beglazing werden getest voordat een keuze werd gemaakt. Het resultaat zit volgens de betrokkenen juist in veel van de details die bezoekers nauwelijks zien.

Het huis kreeg daarnaast een bodemwarmtepomp en zonnepanelen. Die zijn niet op het monumentale dak gelegd, maar ingepast in de moestuin, volgens het stramien van de achttiende-eeuwse moestuinbedden. Zo kon het huis van het gas worden gehaald zonder een belangrijke historische waarde aan te tasten.

“Je wilt dat de sequentie weer klopt,” legt Buijs uit. “Van tuin naar bos, en van de oprijlaan naar het huis en de zichtas daarachter.”

Een belangrijk kenmerk van de restauratie was de intensieve samenwerking tussen architecten, adviseurs, specialisten, restauratoren en uitvoerders. Zowel in de voorbereiding als op de bouwplaats werden regelmatig verschillende disciplines bij elkaar gebracht om oplossingen te bedenken en te beoordelen.

“We hebben heel veel rondes gelopen met elkaar,” vertelt Van der Eng. “Op de steiger, over schilderwerk, voegwerk, bakstenen en hout. We hebben eindeloos veel monsters gemaakt om samen tot de juiste conclusie te komen.”

Dat vraagt niet alleen kennis, maar ook vertrouwen. Tijdens een restauratie kom je immers voortdurend zaken tegen die vooraf niet waren voorzien.
Onderwaater ziet juist die gezamenlijke zoektocht als een belangrijke succesfactor. “Je kunt alleen zo diep gaan als je daar met elkaar de ruimte voor krijgt.”

Een geslaagde restauratie maakt zichzelf uiteindelijk zo weinig mogelijk zichtbaar. Het gaat erom dat de cultuurhistorische kwaliteiten weer tot hun recht komen, terwijl het gebouw ook klaar is voor de toekomst. Huis te Manpad is daarmee geen reconstructie van één moment uit het verleden, maar een monument waarin verschillende eeuwen opnieuw samenkomen.

De restauratie van Huis te Manpad is een samenwerking van opdrachtgevers Stichting Huis te Manpad, Joke van der Aar, en familie Witteveen, Onderwaater Architecten Ingenieurs, Bart Jan Onderwaater, ATELIERFRONT architectuur en interieur, Thomas Buijs, René Bosch van Drakestein, restauratiearchitect, Kunsthistorica Barbara Joustra en aannemer Nico de Bont, Koen van der Eng. En daarnaast adviseurs Paula van der Heiden, bouwhistorie, en Josefien Tegelaar, restauratie en kleuronderzoek.

Samen met Museum Prinsenhof in Delft, het Stadhuis in Gouda, het Westfries Museum en Oud Herlaar is de restauratie van Huis te Manpad genomineerd voor de eretitel Meesterestauratie 2027.