Oud Herlaar: restauratie van een moederburcht

Hoe geef je een eeuwenoude plek een nieuwe toekomst, zonder haar karakter kwijt te raken? Bij de restauratie van boerderij Oud Herlaar in Sint-Michielsgestel werd die vraag niet beantwoord met een terugkeer naar het verleden, maar door zorgvuldig te luisteren naar wat de plek zelf te vertellen heeft. Die aanpak leverde een nominatie op voor de Meesterrestauratie 2027. We spraken met Wessel Zonneveld van Brabants Landschap en architecten Theo Mathijssen en John van Lierop over een restauratie waarin landschap, archeologie, architectuur en nieuw gebruik samenkomen.

“Oud Herlaar is de moederburcht. Het hele historische landschap is eigenlijk vanuit deze plek ontstaan.”

– Wessel Zonneveld, Brabants Landschap

Een van de belangrijkste uitgangspunten in het ontwerp werd wat Van Lierop de ‘onschuld’ van de plek noemt. Daarmee bedoelt hij vooral de eenvoud en vanzelfsprekendheid van Oud Herlaar: een boerderij op een verhoging in het landschap, omringd door lindes, een gracht en de Dommel.

De plek had volgens het ontwerpteam al zoveel kwaliteit dat die niet overschaduwd mocht worden door nieuwe toevoegingen. Dat betekende soms ook bewust iets níét doen. Zo waren er tijdens de prijsvraag ideeën voor een uitkijktoren op de plek van de voormalige dieventoren van het kasteel. Die plannen verdwenen van tafel. Een dergelijke ingreep zou de kasteellaag te nadrukkelijk naar voren halen en daarmee juist de eenvoud van de boerderij en haar omgeving verstoren.

Die terughoudendheid geldt niet alleen voor het gebouw, maar voor het hele landschap. Oud Herlaar wordt nadrukkelijk onderdeel van de omgeving en de bredere historische landschapsstructuur. Ook de manier waarop bezoekers de plek straks bereiken, is daarvan onderdeel. Niet met een grote parkeerplaats naast de boerderij, maar per fiets, boot of via een pontje vanaf de overkant van de Dommel. Zo blijft de omgeving rustig en wordt de route naar Oud Herlaar onderdeel van de ervaring.

Maar waar tijdsdruk bij restauraties vaak leidt tot het snel vastzetten van keuzes, ontstond bij Oud Herlaar juist ruimte voor dialoog. Voor architect John van Lierop was dat een belangrijk leerpunt. Het betekende dat eerdere beslissingen niet per definitie definitief waren. Als nieuwe inzichten daar aanleiding toe gaven, konden keuzes opnieuw worden bekeken.Dat vraagt niet alleen tijd, maar ook vertrouwen.

De toepassing van kalkhennep was niet zonder risico. Het materiaal gedraagt zich anders dan traditioneel metselwerk en de toepassing bleek kostbaar. Toch werd ervoor gekozen met deze traditionele materialen te werken, als voorbeeld van hoe het ook en beter kan.

Het resultaat is volgens de betrokkenen niet alleen technisch en bouwkundig vernieuwend. De nieuwe ingrepen zijn ook bewust herkenbaar als een nieuwe laag. Zo verdwenen de bestaande doorzonramen en kwamen er abstracte sleuven voor terug, die verwijzen naar het verdedigende karakter van het gebouw zonder een historische situatie letterlijk te reconstrueren.

Een restauratie als deze kan alleen slagen als visie en uitvoering elkaar vinden. Hoewel Vincent Stolk van aannemer Nico de Bont niet bij het interview aanwezig is, benadrukken de betrokkenen dat het vakmanschap en de samenwerking met deze aannemer een belangrijke rol heeft gespeeld in het slagen van het project.

Een veelzeggend voorbeeld komt uit de houtconstructie. Voor de restauratie werd hout gebruikt uit de eigen houtloods van Brabants Landschap, op slechts enkele honderden meters afstand van Oud Herlaar. Aannemer Nico de Bont haalde de benodigde balken daar rechtstreeks vandaan.

Het lijkt een klein detail, maar het illustreert de manier waarop tijdens het project naar materiaal, omgeving en duurzaamheid is gekeken. “Het kernwoord is denk ik vertrouwen,” zegt Zonneveld. “Dat je zo’n complexe, ingewikkelde restauratie samen tot een goed einde brengt.”

Oud Herlaar krijgt straks een nieuwe publieke functie met een informatie en een voot vergaderen, ontmoeting enexposities. Het Noordbrabants Museum wordt een belangrijke partner. Rondom het gebouw ontstaat bovendien een groter kunstlandschap; een landschap waarin kunst, landschap en geschiedenis samenkomen.

Tegelijkertijd wordt de plek bewust niet overspoeld. De weg naar Oud Herlaar wordt autoluw en de openstelling blijft beperkt tot een aantal dagen. Een deel van de bezoekers zal de plek juist via het landschap bereiken: per fiets, boot of pontje.
Zo wordt Oud Herlaar geen museum dat toevallig in een monument zit, maar een plek waar gebouw, landschap en geschiedenis samen het verhaal vertellen.

Dat is misschien wel de grootste kracht van deze restauratie. Oud Herlaar is niet teruggebracht naar wat het ooit was. Het is ook niet volledig ondergeschikt gemaakt aan een nieuwe functie. De verschillende historische lagen mogen naast elkaar bestaan, terwijl een nieuwe laag wordt toegevoegd die duidelijk van deze tijd is. Een restauratie met respect voor het verleden, maar met de blik nadrukkelijk op de toekomst.