Erfgoedzorg in onzekere tijden

Het voortbestaan van ons erfgoed is nooit vanzelfsprekend. Toenemende dreigingen en veranderende prioriteiten dwingen ons om goed nadenken over wat we willen beschermen en vooral hoe. Een gesprek met Wilfred Alblas, directeur van stichting Het Limburgs Landschap, onderstreept deze urgentie. Terwijl de herinnering aan de wateroverlast van 2021 nog vers in het geheugen ligt, laten recente natuurbranden — zoals begin deze maand in de Heldense Bossen en op de Weerterheide — zien hoe kwetsbaar natuurgebieden en de monumenten die zich daarin bevinden werkelijk zijn. Voor Alblas, beheerder van 9.300 hectare natuur en ruim 70 monumenten is zorgen voor ‘weerbaar erfgoed’ geen theoretisch concept, maar iets van de dagelijkse praktijk.

Het thema weerbaarheid is een ‘hot topic’, maar ook een containerbegrip. Waar hebben we het eigenlijk over als we spreken over weerbaar erfgoed? In het gesprek met Wilfred Alblas staat die vraag centraal. Met name aan de hand van de toenemende dreiging van extreme weersomstandigheden verkent hij hoe kwetsbaar erfgoed kan zijn.

Wanneer is een monument klaar voor de toekomst
Waar de focus voorheen lag op de 'vangnetfunctie' — het overnemen van monumenten in deplorabele staat om ze te restaureren en te herbestemmen — dwingt de actualiteit tot een nieuwe blik. Het voltooien van een restauratie betekent niet langer dat een pand 'klaar' is voor de toekomst. Zo kregen de Frankenhofmolen in Vaals en Nieuw-Erenstein in Kerkrade, locaties, na de restauratie te maken met extreme wateroverlast. "De verf was net droog en het water stond alweer in de gebouwen," klinkt het. Gelukkig bieden programma's zoals 'Waterveiligheid en Ruimte' van de provincie en het waterschap ondersteuning voor ingrepen, maar de kosten lopen per project al snel op naar een halve ton.

Niet alleen te veel water, maar ook de droogte is een uitdaging, al is die in de Limburgse situatie lastiger te bestrijden dan in het waterrijke West-Nederland. Er ontstaan complexe dilemma’s wanneer verschillende belangen samenkomen. Zo wilde het waterschap bij een watermolen in Arcen een vispassage aanleggen die continu water nodig had om vissen te lokken. Dit zou echter betekenen dat er bij droogte onvoldoende water overbleef voor de kasteelgracht, wat funderingsproblemen zou veroorzaken, óf dat de watermolen niet meer kon draaien wat belangrijk is voor de molen, maar ook voor het toerisme. Uiteindelijk werd de oplossing gevonden in een technische ‘vislift’ die veel minder water vergt en is afgesproken samen een studie te doen naar manieren waarop in het stroomgebied van de beek voor meer water kan worden gezorgd, voor alle functies.

Een andere paradox zien we bij de rivier de Maas. Locaties zoals Kasteeltuinen Arcen liggen momenteel buiten de dijken. Om ze te beschermen is er een plan voor een dijk rondom het dorp. Hoewel dit veiligheid biedt, leidt het tot een totale transformatie van het historische molenlandschap. Het erfgoed wordt beschermd, maar de historische context – de ‘natte’ ligging – wordt deels opgeofferd, om van de visuele impact nog maar te zwijgen.

Erfgoed als oplossing voor klimaatproblematiek
Toch kan erfgoed zelf ook de oplossing zijn. Watermolenlandschappen kunnen fungeren als retentiegebieden, waarbij de historische inrichting als inspiratiebron dient voor modern waterbeheer. Een verrassend voorbeeld ontstond bij de overstroming van 2021 nabij Wittem. Toen een duiker wegspoelde, kwamen oude brughoofden van een vergeten spoorlijn bloot te liggen. In plaats van simpelweg de duiker te repareren, werd besloten de volledige breedte van de oude overspanning te herstellen. Zo werd het erfgoed niet alleen hersteld, maar zelfs verbeterd door de historische functie als leidraad te gebruiken en het oude spoorlijntracé weer zichtbaar.

Als het gaat om brandveiligheid, is er voor erfgoed nog een lange weg te gaan. Voor de natuurgebieden worden inmiddels natuurbrandmanagementplannen gemaakt, en er is na een haperende start ook zicht op geld om de afgesproken maatregelen uit te voeren. Ook wordt de landelijke coördinatie ingericht en versterkt. Voor erfgoed staan we nog maar aan het begin.

De communicatie tussen erfgoedbeheerders en hulpdiensten blijft een uitdaging. Waar de beheerder het kasteel en het waardevolle interieur wil redden, is de brandweercommandant onverbiddelijk: "Wij hebben twee doelstellingen: levende mensen eruit halen en zelf veilig wegkomen." Voor een provincie-breed werkende beheerder als Het Limburgs Landschap is het ondoenlijk om in dertig verschillende gemeenten met elk lokaal korps erfgoedwaarden tussen de oren en in de blusauto’s te krijgen Er is behoefte ook daar behoefte aan een landelijke aanpak, maar in de tussentijd zal preventie van brand het meeste aandacht krijgen.

Digitaal weerbaar erfgoed
Hoewel cybersecurity vaak wordt genoemd als onderdeel van weerbaarheid, voelt dit voor Limburgs Landschap meer als een abstracte 'bedrijfsvoering-taak' in plaats van een erfgoedthema. Toch is er veel veranderd: waar archieven vijf jaar geleden nog op papier op kantoor lagen (en dus kwetsbaar waren voor brand), is nu alles gedigitaliseerd en zijn de te bewaren stukken veilig ondergebracht in geklimatiseerde archieven van het sociaal-historisch centrum in Maastricht. De kwetsbaarheid van data in de 'cloud' is een punt van aandacht voor de toekomst, maar voor de dagelijkse praktijk van de beheerder blijft de fysieke bescherming van stenen en groen de hoogste prioriteit.

Weerbaar erfgoed vraagt kortom om een integrale blik. Het gaat over het beschermen van erfgoed tegen water en vuur, maar ook over het behouden van onze identiteit in tijden van dreiging en het veiligstellen van onze data. In aanloop naar het symposium is één ding duidelijk: de moderne erfgoedbeheerder moet van vele markten thuis zijn.

Symposium Maak alles van waarde weerbaar
Het symposium ‘Maak alles van waarde weerbaar; erfgoedzorg in onzekere tijden, dat op 25 juni plaatsvindt in museum West Den Haag, de voormalige Amerikaanse ambassade, zal de breedte van dit thema verder worden verkend, met als key note onder andere Martijn Eijckhoff, directeur bij het NIOD. Op die dag zal tevens een publicatie met negen visies op weerbaarheid worden gelanceerd, die dient als inspiratie om met elkaar het gesprek te blijven over hoe we erfgoed nog beter kunnen behouden voor de toekomst. Het symposium is op uitnodiging. Ben je werkzaam in de erfgoedsector en heb je interesse om deel te nemen? Stuur dan een mail naar events@nmo.nl.

Foto: Henk Heijligers. Locatie: Wilfred Alblas bij de Kloosterhof op Landgoed Arcen. In dit gemeentelijk monument (voormalige pachtboerderij van kasteel Arcen) houdt Het Limburgs Landschap kantoor