Museum Prinsenhof Delft: eeuwenoud maar klaar voor de toekomst

Hoe geef je een eeuwenoud, gelaagd monument een nieuwe toekomst als museum, zonder de geschiedenis uit te wissen? Voor architect Janneke Bierman van BiermanHenket draait de restauratie en vernieuwing van Museum Prinsenhof in Delft om precies die balans. ‘We willen het gebouw weer laten stralen in zijn prachtige monumentaliteit, maar het tegelijkertijd toegankelijker, duurzamer en beter bruikbaar maken.’ En precies dat heeft dit project een nominatie voor de eretitel Meesterrestauratie 2027 opgeleverd. 

Het Prinsenhof is geen gebouw met één geschiedenis. Het complex bestaat uit verschillende tijdlagen, van het middeleeuwse Sint-Agathaklooster tot het Hof van Willem van Oranje en de verbouwing tot museum in de jaren veertig van de twintigste eeuw. Juist die gelaagdheid vormde een belangrijk uitgangspunt voor het ontwerp.

‘We hebben heel goed gekeken naar de historie van het complex en naar alle tijdlagen die daarin aanwezig zijn’, vertelt Janneke Bierman, architect en directeur van BiermanHenket. ‘Uiteindelijk hebben we ervoor gekozen om onze ingrepen vooral te concentreren in de twintigste-eeuwse laag. De oudere lagen wilden we zoveel mogelijk ongemoeid laten.’

Dat betekent niet dat het nieuwe ontwerp zich letterlijk aan het verleden ondergeschikt maakt. Nieuwe architectuur mag eigentijds zijn, vindt Bierman, zolang die zich zorgvuldig voegt naar wat er al is.

‘We proberen voort te bouwen in harmonie met de andere tijdlagen. De nieuwe architectuur is wel degelijk eigentijds, maar sluit zoveel mogelijk aan bij het bestaande.’

– Janneke Bierman, directeur BiermanHenket

Die manier van werken vraagt veel van alle betrokken partijen. Gemeente Delft is opdrachtgever, Museum Prinsenhof Delft de gebruiker en ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is nauw betrokken. Daarnaast werken architect, adviseurs en aannemer intensief samen.

‘Je moet echt op basis van argumenten stappen verder komen. We hebben veel tijd gestoken in het voortraject om iedereen dezelfde kant op te krijgen.’ Volgens Bierman is juist die samenwerking een van de bijzondere aspecten van het project. ‘Iedereen moet flexibel en open in het proces zitten.’

Ook de entree verandert ingrijpend. De nieuwe entree komt aan de zijde van de Prinsentuin. Daarmee wordt niet alleen een praktische oplossing gevonden voor de toegankelijkheid; de tuin wordt ook nadrukkelijk onderdeel van de museumervaring.

‘Je komt centraal in het museum binnen en van daaruit kun je verschillende kanten op. De bezoekersvoorzieningen kunnen daar mooi worden georganiseerd en de museale routes kunnen er goed starten.’

De entree zelf krijgt bovendien een eigentijds accent: nieuw keramiek, gemaakt met 3D-geprinte technieken, wordt geplaatst in een bestaande historische opening. Het ontwerp wordt samen met Studio ontwikkelt en verwijst naar Delft als stad van keramiek. Zo komen oude ambacht en nieuwe techniek bij elkaar.

Niet alleen de entree wordt aangepakt. Op verschillende plekken worden luiken geopend die in de loop der tijd waren gesloten. Daardoor komt er meer contact tussen het museum en de stad. ‘Je had eigenlijk geen contact met buiten’, vertelt Bierman. ‘Door op meerdere plekken de luiken te openen, kun je je zo beter oriënteren.’
Dat klinkt eenvoudig, maar ook hier is de ingreep technisch en museaal complex. Daglicht kan immers gevolgen hebben voor kunstwerken en tentoonstellingen. Daarom is nauwkeurig gekeken waar licht kan worden toegelaten, hoeveel wandoppervlak nodig is en welke lichtwering nodig is.

‘Je kunt de luiken niet zomaar openzetten. Je moet bijvoorbeeld kijken welke folies je op het glas toepast en welke lichtwering nodig is. Zo’n museumopgave in een monument is ook een technische opgave. Je moet heel veel oplossen en dat wil je zo onopvallend mogelijk doen.’

Ook verduurzaming is onderdeel van de opgave. Per bouwdeel is onderzocht wat mogelijk is. Omdat het Prinsenhof als museum een stabiel binnenklimaat nodig heeft, is een goede gebouwschil extra belangrijk. Zo worden bestaande ramen op veel plekken behouden en voorzien van achterzet-ramen. Daken kunnen worden geïsoleerd en ook op andere plekken wordt gezocht naar mogelijkheden om de energieprestatie te verbeteren. Volgens Bierman kan het gebouw uiteindelijk aanzienlijk duurzamer worden.

Tegelijkertijd bleek juist de combinatie van verduurzaming en monumentenzorg soms ingewikkeld. ‘We wilden de wanden eigenlijk het liefst helemaal niet isoleren. Maar om een stabiel klimaat te krijgen, moesten we toch een klein beetje isoleren.’ Daarbij stuitte het ontwerpteam op historische balken en sleutelstukken die zichtbaar moesten blijven. ‘Dat is een hele puzzel. Je moet eromheen werken en heel precies kijken of een ingreep het monument nog recht doet.’ Proefstukken en verschillende materialen hielpen om tot oplossingen te komen. ‘Creëren van een stabiel museaal klimaat in een eeuwenoud monument is geen sinecure.’

Juist op de bouwplaats wordt duidelijk waarom bij restauratie niet alles vooraf valt vast te leggen. Een vloer die in het ontwerp verwijderd en iets hoger teruggeplaatst zou worden, bleek in de praktijk lastig te behouden. Daarom wordt gezocht naar een andere oplossing. ‘Zo zijn we eigenlijk voortdurend aan het kijken. We hebben houvast aan een goed doordacht technisch ontwerp, maar in het werk kijken we steeds of het de slimste manier is en of het net iets beter kan, zodat het monument zo goed mogelijk behouden blijft.’ Dat vraagt ook om een andere manier van samenwerken met de aannemer. Het project werkt met werkpakketten en een vast budget. Binnen die kaders wordt per onderdeel gezocht naar de beste oplossing.

‘We kijken per werkpakket: wat kunnen we hiervoor doen en hoe kunnen we het slimmer doen? Dat gaat echt goed. Iedereen gaat daarin mee.’

Voor Bierman is het uiteindelijk de combinatie van al die ingrepen die het verschil moet maken. Niet één spectaculaire toevoeging, maar een reeks zorgvuldige keuzes moet ervoor zorgen dat het Prinsenhof straks weer als geheel wordt ervaren.

‘Ik hoop dat bezoekers geraakt worden door de fantastische plek waar ze terechtkomen: de mooie tuin en het gebouw dat straks weer helemaal straalt.’ Maar het gebouw moet ook meer worden dan alleen een decor voor de collectie. De vernieuwde routes, het café aan de tuin, de winkel en andere bezoekersvoorzieningen moeten onderdeel worden van de ervaring.

Op de vraag waar ze zelf het meest naar uitkijkt, noemt Bierman vooral de nieuwe entree en de tuin. ‘Daar ben ik heel benieuwd naar. En naar het hele zorgvuldige restauratieontwerp, zodat het museum in dat oude gebouw weer gaat stralen.’

De opening staat gepland voor het voorjaar van 2028. Tijdens de uitvoering is bovendien nog een extra project toegevoegd: dankzij een particuliere schenking kan ook de Van der Mandelezaal worden opgeknapt. Daarmee krijgt het museum niet alleen een vernieuwd gebouw, maar wordt ook een deel van de oorspronkelijke evenementenfunctie opnieuw versterkt.

Het resultaat is daarmee niet alleen een gerestaureerd monument. Het is een poging om verschillende tijden, functies en gebruikers opnieuw met elkaar te verbinden – zonder dat het gebouw zijn gelaagdheid verliest.